على اصغر حلبى

253

تاريخ علم كلام در ايران و جهان

او عقيده داشت كه خبر واحد ( يا اخبار آحاد ) تنها وقتى معتبر است كه بتوان آن را بوسيلهء يكى از مآخذ علم قطعى تأييد كرد يعنى : عقل ، نصّ قرآنى ، خبر متواتر ، و اجماع مسلمانان و يا اماميّه . بسيارى از احاديثى كه او روايت كرده ، شاگرد او شيخ طوسى در تهذيب الاحكام ، كه يكى از كتب معتبر فقهى اماميّه است ، گنجانيده است . بخش اول اين كتاب ، كه در دورهء حيات شيخ مفيد نوشته شده ، در واقع شرح عقايد كلامى و فقهى استاد است در رسالهء معروف به المقنعهء او . دربارهء طول ماه رمضان ، وى نخست مانند استاد خود ابن قولويه معتقد بود كه بايد روزه سى روز تمام باشد ، و اين عقيده‌يى بود كه با فقه فاطميان اسماعيلى نيز سازگار مىبود ، ولى مفيد از اين عقيده بازآمد و معتقد شد كه طول ماه رمضان با رؤيت ماه جديد معيّن مىگردد ، كه بعدها نظر رسمى اماميّه قرار گرفت . در انتقاد از اصول عقايد ابن بابويه نيز ، منكر اين مطلب بود كه همهء امامان توسّط مخالفان و دشمنانشان شهيد شده‌اند [ - كشته شده‌اند ] . مفيد در سوم رمضان 413 / بيست و نهم نوامبر 1032 م درگذشت . شاگردش شريف مرتضى بر جنازهء او نماز خواند و جمع كثيرى در نماز و تشييع وى حاضر آمدند . نخست در خانهء خود ، و پس از آن در مقابر قريش در جوار استادش ابن قولويه و نزديك به مرقد امام جواد ( ع ) دفن شد . عملا همهء بزرگان امامى نسل بعد شاگردان و دانشجويان او بودند : شريف رضى ، شريف مرتضى ، شيخ طوسى ، نجاشى ( صاحب الرّجال ) ، كراجكى ، سالار [ - سلّار ] ديلمى ، ابو الصلاح حلبى ، و ديگران . در پايان بايد گفت كه تأثير شيخ مفيد در كلام بعدى اماميّه محدود گشت ، زيرا شريف مرتضى و پس از وى شيخ طوسى بيشتر بر معتزلهء بصره ترجيح نهادند و اصول آن مكتب را برگزيدند . كتاب‌شناسى : ابن نديم ، الفهرست ، 178 و 179 و 226 ؛ نجاشى ، رجال ، قم ، 1407 / 1986 ، 399 - 403 ؛ طوسى ، فهرست كتب الشيعة ، 16 - 314 ، چاپ ا . اسپرنگر ، كلكته ، 1853 ؛ بغدادى ، تاريخ بغداد ، 3 / 231 ؛ ابن شهر آشوب ، معالم العلماء ، 100 - 102 اقبال آشتيانى ، تهران ، 1335 / 1934 ؛ ابن الجوزى ، المنتظم ، 7 / 220 ، 237 - 238 ، حيدرآباد ، 7 - 1936 ؛ ابن اثير ، الكامل ، 9 / 196 ، 217 ؛ نور اللّه شوشترى ، مجالس المؤمنين ، 1 / 4 - 463 ، تهران ، 1375 ه . ق . ؛ خوانسارى ، روضات الجنّات ، تهران ، 1347 ه . ق . ، 536 - 543 ؛ نورى